احسان خسروی در گفتوگویی اعلام کرد که تنبک در دهههای اخیر از یک ساز صرفاً همراهیکننده فراتر رفته و به سازی با قابلیتهای مستقل برای تکنوازی و اجرای جملات ریتمیک تبدیل شده است. او تأکید کرد که این تحول ناگهانی نبوده و نتیجه تلاش چندین نسل از نوازندگان این ساز است.
وی در ادامه به نام برخی از چهرههای کلیدی در این مسیر اشاره کرد و گفت:
حسین تهرانی، محمد اسماعیلی، بهمن رجبی، ناصر افتتاح و جهانگیر ملک از جمله نوازندگان تأثیرگذار در این زمینه هستند. پس پایگاه خبری از آنها نیز نسلهای جدیدتر و نوازندگان معاصر هر یک به سهم خود در این پیشرفت نقش داشتهاند. این هنرمندان با ارج نهادن به تنبک، آن را از یک ساز صرفاً همراهیکننده به سازی تبدیل کردند که میتواند به صورت مستقل و در قالب تکنوازی نیز حضور یابد.
این نوازنده تنبک با اشاره به نقش حسین تهرانی در تاریخ معاصر این ساز، افزود:
اگر به گذشته نگاه کنیم، اولین نمونههای تکنوازیهای تنبک را میتوان در اجراهای حسین تهرانی مشاهده کرد. از آن زمان به بعد، این مسیر توسط نوازندگان مختلف ادامه یافت و هر نسل کوشید تا به امکانات اجرایی و تکنیکی این ساز بیفزاید.
دگرگونی جایگاه اجتماعی و تکنیکهای نوین تنبکنوازی
خسروی با تأکید بر اهمیت جایگاه اجتماعی ساز و نوازنده در کنار مسائل تکنیکی، اظهار داشت:
در گذشته، تنبک و حتی سازنده و نوازنده آن، مهجور و مظلوم بودند. در گروههای موسیقی ایرانی، نوازنده تنبک ممکن بود توجه یا دستمزد کمتری نسبت به دیگر نوازندگان دریافت کند و حتی از او انتظار میرفت ساز سایر نوازندگان را حمل کند. این دیدگاه به تدریج و با کوشش استادان و نوازندگان تنبک تغییر کرد.
وی افزود:
بخشی از این تغییر به مسائل تکنیکی و بخشی دیگر به جایگاه اجتماعی ساز و نوازنده مربوط میشود. نوازندگان هم در جهت گسترش تکنیکهای تنبک کوشیدند و هم تلاش کردند نگاه جامعه، مخاطبان و حتی خود نوازندگان را نسبت به این ساز متحول کنند. نتیجه این تلاشها، شکلگیری شخصیتی مستقلتر برای تنبک در موسیقی ایرانی بود.
خسروی درباره ظرفیتهایی که تنبک را از یک ساز همراه به سازی مستقل تبدیل کرده است، گفت:
این تحول تنها به قابلیت اجرای تکنوازی محدود نمیشود؛ امروزه حتی در گروههای موسیقی ایرانی نیز نقش تنبک نسبت به گذشته پررنگتر و در بسیاری موارد حیاتی و اساسی شده است.
او یکی از مهمترین عوامل این تغییر را گسترش تکنیکهای نوازندگی و تنوع صداهای قابل استخراج از تنبک دانست و افزود:
در طول سالیان گذشته، تکنیکهای جدید و صداهای تازهای در این ساز به کار گرفته شده است. نمیتوان همه این تغییرات را به یک نفر نسبت داد؛ این یک روند پیوسته بوده که نوازندگان مختلف آن را ایجاد، تکمیل و گسترش دادهاند.
این نوازنده تنبک با اشاره به تحول الگوهای ریتمیک تنبک، خاطرنشان کرد:
در برخی همراهیهای قدیمی، یک الگوی ثابت به صورت دور یا لوپ تکرار میشد، اما در موسیقی امروز، تنبک مانند سایر سازها میتواند جملاتی را اجرا کند که دارای معنا هستند و با سیر قطعه تغییر میکنند. در چنین شرایطی، تنبک صرفاً ریتم را حفظ نمیکند، بلکه میتواند بخشی از مفاهیم و حالوهوای قطعه را منتقل کند؛ این موضوع هم در گروهنوازی و هم در تکنوازی مشهود است.
جسارت نوازنده و نقش فضای مجازی در دگرگونی تنبک
خسروی با تأکید بر نقش خلاقیت و جسارت نوازنده در گسترش امکانات تنبک، اظهار کرد:
چیدمانهای ریتمیک نوین میتواند آنچه مخاطب از تنبک میشنود را کاملاً دگرگون کند و گاهی مخاطب صداها یا ترکیبهایی را میشنود که پیش از این انتظار شنیدن آنها را از تنبک نداشته است.
وی تسلط نوازندگان بر موسیقی دستگاهی ایران را نیز از عوامل مهم رشد جایگاه این ساز دانست و گفت:
نوازنده تنبک صرفاً کسی نیست که ریتم اجرا کند، بلکه یک نوازنده حرفهای باید بر دستگاههای موسیقی، گوشهها، حالات موسیقایی و حتی کلام، ادبیات و شعر اشراف داشته باشد. سازی که او مینوازد نباید از موسیقیای که در آن حضور دارد، جدا باشد. حتی ممکن است نحوه همراهی تنبک در هر دستگاه با دستگاه دیگر متفاوت باشد و نوازنده با توجه به حس و حال آن دستگاه، نوع اجرای خود را تغییر دهد. مجموعه این عوامل است که به تنبک شخصیت مستقل و قابلیت اتکا میبخشد.
وی درباره اینکه چرا با وجود این ظرفیتها هنوز بخشی از مخاطبان تنبک را صرفاً ساز همراه میدانند، بیان کرد:
امروزه این نگاه تا حد زیادی تغییر کرده است و دستکم در میان مخاطبانی که با موسیقی ایرانی ارتباط دارند، تنبک دیگر مانند گذشته صرفاً به عنوان ساز همراه شناخته نمیشود. یکی از دلایل مهم این تغییر، شکلگیری فضای مجازی، یوتیوب، اینستاگرام و دیگر پلتفرمها است. در گذشته بیشتر از طریق نوار کاست به آثار دسترسی داشتیم و حتی در بسیاری موارد تصویر نوازنده را نمیدیدیم، اما امروز مخاطب میتواند به راحتی اجراها را ببیند و بشنود و با تغییراتی که در تنبک اتفاق افتاده آشنا شود.
وی با تأکید بر اینکه نوآوریهای امروز تنبک بدون پشتوانه تاریخی شکل نگرفته است، افزود:
چیزهایی که امروز به تنبک اضافه شده، پلههایی است که بر پلههای قبلی بنا شدهاند. برای مثال، نوید افقه آثاری را از سالهای دهه ۶۰ در اجراهای زنده ارائه میکرد که بعدها به صورت کاست منتشر شدند و با فاصله زمانی در دسترس مخاطبان قرار گرفتند. بنابراین بخشی از نوآوریهایی که امروز تازه به نظر میرسند، حاصل تجربههایی هستند که از دهههای ۶۰ و ۷۰ شکل گرفتهاند و به دلیل محدودیت دسترسی، انتشار و دیده شدن آنها زمان بیشتری برده است.
وضعیت مطلوب آموزش و موانع پیش روی تنبکنوازی
وی درباره وضعیت آموزش تنبک و استقبال نسل جوان از این ساز، بیان کرد: «وضعیت آموزش تنبک امروز بسیار خوب است و نسبت به ۱۰ یا ۲۰ سال گذشته تغییرات قابل توجهی داشتهایم. کتابهای آموزشی، استادان و ابزارهای چندرسانهای باعث شدهاند آموزش این ساز ساختارمندتر و سریعتر شود. قاضی عسگر، از شاگردان ارشد نوید افقه، به عنوان یکی از چهرههای فعال در حوزه آموزش تنبک
